सहकार महर्षी काकासाहेब थोरात : संघर्षाच्या मातीतून उगवलेला कष्टकऱ्यांचा सूर्य!

जिद्द, मेहनत आणि घामाच्या थेंबांतून हजारो कुटुंबांच्या आयुष्यात आनंद फुलवणाऱ्या युगपुरुषाला शंभराव्या जयंतीनिमित्त भावपूर्ण आदरांजली!
लेखक : विजय चव्हाण
प्रमुख प्रतिनिधी — आवाज लोकशाहीचा
“लाथ मारीन तिथे पाणी काढीन, पण कष्टकऱ्यांच्या आयुष्यात सुखाचे झरे वाहते केल्याशिवाय स्वस्थ बसणार नाही!” या मराठी मातीतल्या कष्टकरी बाण्याला आपल्या कर्तृत्वातून वास्तवात उतरवणाऱ्या एका संघर्षशील व्यक्तिमत्त्वाची ही प्रेरणादायी गाथा! आयुष्यात परिस्थितीशी दोन हात करताना स्वतःच्या घामाला प्रतिष्ठा मिळवून देणाऱ्या आणि हजारो कष्टकरी कुटुंबांच्या डोळ्यांत उद्याच्या सुखाची स्वप्ने पेरणाऱ्या त्या युगपुरुषाचे नाव म्हणजे सहकार महर्षी काकासाहेब थोरात!
काही माणसे काळाच्या पडद्याआड जातात; पण त्यांच्या कार्याचा सुगंध काळाच्या सीमा ओलांडून पिढ्यान्‌पिढ्या दरवळत राहतो. काही व्यक्तींची ओळख त्यांच्या पदामुळे निर्माण होते, तर काहींच्या नावापुढे पदे, प्रतिष्ठा आणि सन्मान आपोआप नतमस्तक होतात. काकासाहेब थोरात हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व! त्यांच्या आयुष्याचा प्रवास म्हणजे केवळ एका माणसाच्या यशाची कहाणी नव्हे, तर घाम गाळणाऱ्या हातांना सन्मान मिळवून देण्यासाठी आयुष्य वेचलेल्या एका कर्मयोग्याची संघर्षगाथा आहे.
मेंढपाळाच्या वाटेवरून मुंबईच्या संघर्षभूमीपर्यंत!
आजच्या पिढीला कदाचित कल्पनाही करता येणार नाही, की शंभर वर्षांपूर्वी ग्रामीण भागात जन्मलेल्या एका सामान्य कुटुंबातील माणसाने आपल्या जिद्दीच्या बळावर किती मोठा सामाजिक प्रवास घडवून आणला असेल!
पारनेर तालुक्यातील ढवळपुरी या गावाशी मूळ नाळ जोडलेल्या थोरात परिवाराचा पुढील प्रवास दौंड तालुक्यातील ग्रामदैवताच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या बोरीपार्धीच्या मातीत घडत गेला. पारंपरिक मेंढपाळ व्यवसाय करणारा हा समाज शिक्षणापासून दूर होता. पोटाची खळगी भरण्यासाठी दिवसरात्र कष्ट करणे, रानोमाळ भटकणे आणि उद्याच्या जगण्याची चिंता करणे, हेच अनेकांच्या आयुष्याचे वास्तव होते.
अशा प्रतिकूल परिस्थितीत काकासाहेबांनी चौथीपर्यंतचे शिक्षण घेतले. मात्र, त्यांच्या आयुष्याच्या पुस्तकात परिस्थितीने कितीही अडचणींची पाने लिहिली, तरी त्या पुस्तकाचा शेवट संघर्षाने नव्हे, तर कर्तृत्वाने करायचा, हा निर्धार त्यांच्या मनात होता.
सन १९४४ मध्ये ते मुंबईच्या धकाधकीच्या महानगरीत आले. हातात मोठी पदवी नव्हती, पाठीशी धनसंपत्ती नव्हती, ना कोणाचा राजकीय वरदहस्त! होता तो फक्त कष्ट करण्याचा आत्मविश्वास, मनात काहीतरी करून दाखवण्याची जिद्द आणि परिस्थितीसमोर न झुकण्याचा बाणा.
मुंबईत त्यांनी हमाल म्हणून ओझी वाहिली. दुसऱ्यांचे ओझे डोक्यावर घेताना त्यांनी स्वतःच्या मनावर मात्र अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे ओझे घेतले होते. बाजारपेठेतील गर्दीत त्यांना केवळ मालाची पोती दिसली नाहीत; त्या पोत्यांसोबत स्वतःच्या आयुष्याची स्वप्ने वाहून नेणारी हजारो माणसे दिसली.
घामाने भिजलेले अंग, थकव्याने जड झालेले पाय, अपुऱ्या मजुरीत संसार चालवण्याची धडपड आणि उद्याच्या भाकरीची चिंता—या साऱ्या वेदना त्यांनी जवळून अनुभवल्या. स्वतःच्या दुःखापेक्षा सहकाऱ्यांचे दुःख त्यांना अधिक अस्वस्थ करू लागले.
स्वतःच्या वेदनेतून माणूस स्वतःसाठी जगायला शिकतो; पण दुसऱ्याच्या वेदनेतून समाजासाठी जगायला शिकणारा माणूसच खऱ्या अर्थाने नेता बनतो!
काकासाहेबांच्या जीवनात हाच परिवर्तनाचा क्षण होता.
हमाल म्हणून ओझी उचलणारे हात, पुढे हजारो कष्टकऱ्यांचा आधार बनले!
मुंबईच्या व्यापारी जगतात कष्टकऱ्यांच्या श्रमांवर अनेकांचे वैभव उभे राहत होते; परंतु त्याच कष्टकऱ्यांच्या वाट्याला उपेक्षा, असुरक्षितता आणि संघर्ष येत होता. ही विषमता काकासाहेबांना स्वस्थ बसू देत नव्हती.
मोजक्या सहकाऱ्यांना सोबत घेत त्यांनी कामगारांमध्ये एकी निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. कष्टकऱ्यांच्या प्रश्नांना सामूहिक आवाज मिळावा, त्यांच्या हक्कांसाठी संघटितपणे उभे राहता यावे आणि त्यांच्या आयुष्याला आधार मिळावा, या ध्येयाने त्यांनी आपली वाटचाल सुरू ठेवली.
त्या काळात संघटन उभे करणे म्हणजे आजच्यासारखे केवळ सभा घेणे किंवा घोषणा देणे नव्हते. त्यासाठी विश्वास कमवावा लागत होता, उपाशीपोटी काम करणाऱ्या माणसाच्या दुःखाशी नाते जोडावे लागत होते आणि संकटाच्या वेळी त्याच्या पाठीशी उभे राहावे लागत होते.
काकासाहेबांनी ही जबाबदारी स्वीकारली. मुंबईत रोजगारासाठी आलेल्या कोकण, सांगली, सातारा, दौंड आणि परिसरातील कष्टकरी बांधवांसाठी आधार निर्माण करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या कार्यातून कष्टकरी माणसाला आपलेपणाची जाणीव मिळाली.
ज्यांच्या हातांतून इतरांचे संसार चालत होते, त्यांच्याच संसारात आनंद निर्माण व्हावा, ही त्यांच्या कार्यामागची प्रेरणा होती.
काळाच्या ओघात त्यांचे नाव कष्टकरी वर्गात आदराने घेतले जाऊ लागले. ज्यांच्या आयुष्यात कधी कोणी विचारपूस केली नव्हती, अशा सामान्य माणसाला आपले दुःख सांगण्यासाठी एक माणूस मिळाला. आणि तो माणूस म्हणजे काकासाहेब थोरात!
काकासाहेबांनी केवळ कामगारांची संघटना उभी केली नाही; त्यांनी उपेक्षित माणसाच्या मनात स्वतःच्या हक्कांसाठी उभे राहण्याचा आत्मविश्वास जागवला.
त्यांच्या संघर्षामागे उभी होती एक खंबीर सावली—शांता!
एखाद्या पुरुषाच्या कर्तृत्वाची गाथा सांगताना त्याच्या आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर सोबत करणाऱ्या स्त्रीच्या त्यागाचा विसर पडता कामा नये.
काकासाहेबांच्या जीवनप्रवासात त्यांच्या अर्धांगिनी शांताबाई यांची साथ मोलाची होती. संघर्षाच्या दिवसांत संसार सांभाळणे, परिस्थितीशी झुंज देणे आणि पतीच्या ध्येयाला बळ देणे, हे सोपे काम नव्हते.
काकासाहेब समाजासाठी घराबाहेर झटत होते; तर शांताबाई घरातील जबाबदाऱ्या समर्थपणे पेलत होत्या. एका बाजूला कष्टकऱ्यांच्या प्रश्नांची धग, तर दुसऱ्या बाजूला संसाराची चिंता या दोन्ही आघाड्यांवर जीवनाची लढाई सुरू होती.
मोठ्या माणसांच्या यशामागे अनेकदा अशा शांतपणे संघर्ष करणाऱ्या हातांचा वाटा असतो. त्यांच्या त्यागाला कदाचित मोठ्या व्यासपीठावरून टाळ्या मिळत नाहीत; पण त्या त्यागाशिवाय अनेक इतिहास घडलेच नसते.
काकासाहेबांच्या कर्तृत्वाच्या कथेत शांताबाईंची (आत्याबाई) साथ ही अशीच मोलाची आणि आदराने स्मरणात ठेवावी अशी बाब आहे.
बोरीपार्धीच्या ग्रामदैवताशी जुळलेली नाळ!
मुंबईसारख्या महानगरीत कर्तृत्वाचा झेंडा उंचावत असतानाही काकासाहेब आपल्या मातीला विसरले नाहीत. बोरीपार्धीच्या ग्रामदैवतावरील त्यांची श्रद्धा आणि भक्तिभाव त्यांच्या जीवनाचा महत्त्वाचा भाग होता.
माणूस कितीही मोठा झाला, कितीही प्रतिष्ठा मिळवली, तरी त्याच्या पायाखालची माती त्याला विसरता कामा नये, याची जाणीव त्यांच्या वागण्यातून दिसून येत होती.
मुंबईतील कामगार बांधव, सहकारी आणि मान्यवरांना सोबत घेऊन ग्रामदैवताच्या दर्शनासाठी येण्याची परंपरा पुढे मोठ्या सोहळ्याचे स्वरूप धारण करू लागली. या भंडारा सोहळ्याने परिसरात विशेष लक्ष वेधले. तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतदादा पाटील यांनीही अनेक वेळा या दैवताचे दर्शन घेतल्याची आठवण सांगितली जाते.
या सोहळ्याचे महत्त्व केवळ धार्मिक नव्हते. मुंबईच्या कर्मभूमीशी जोडलेली माणसे आणि आपल्या गावातील समाज यांना एकत्र आणणारा तो स्नेहबंध होता. गावाशी नाते जपणारा आणि सहकाऱ्यांना आपल्या मातीशी जोडणारा हा धागा काकासाहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वेगळी बाजू उलगडतो.
ज्याच्या पायांना मुंबईच्या रस्त्यांची धूळ लागली, त्याच्या मनात मात्र आपल्या गावच्या मातीचा सुगंध कायम दरवळत राहिला!
आनंद आणि सदानंद—आयुष्याला लाभलेले आनंदाचे दोन क्षण!
काकासाहेबांनी हजारो कुटुंबांच्या आयुष्यात आनंद फुलवण्यासाठी आपले जीवन खर्ची घातले; मात्र त्यांच्या स्वतःच्या संसारात अपत्यप्राप्तीचा आनंद उशिरा आला, अशी आठवण सांगितली जाते.
पहिल्या पुत्राचा जन्म झाला तेव्हा घरात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. त्या आनंदाचे प्रतीक म्हणून त्याचे नाव आनंद ठेवण्यात आले. त्यानंतर दुसऱ्या पुत्राच्या आगमनाने घरातील आनंद अधिकच वाढला आणि त्याचे नाव सदानंद ठेवण्यात आले.
आज आनंद आणि सदानंद हे काकासाहेबांचे पुत्र म्हणून परिचित आहेत. एका पित्याने समाजासाठी आयुष्यभर केलेल्या संघर्षाची आठवण त्यांच्या नावासोबत जोडलेली आहे.
काकासाहेबांच्या जीवनाचा विचार करताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—स्वतःच्या संसारात आनंदाचे क्षण शोधणारा हा माणूस दुसऱ्यांच्या संसारात आनंद निर्माण करण्यासाठी मात्र आयुष्यभर धडपडत राहिला.
त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचावा, हीच त्यांच्या स्मृतीला खरी आदरांजली ठरेल.
जन्मभूमीत नाकारले गेले, पण कर्मभूमीने आमदार म्हणून सन्मान दिला!
काकासाहेबांच्या जीवनप्रवासातील एक प्रसंग मनाला अस्वस्थ करणारा आहे.
मुंबईत कष्टकऱ्यांसाठी काम करताना त्यांच्या कार्याचा प्रभाव वाढत होता. त्या कर्तृत्वाचा उपयोग आपल्या जन्मभूमीतील सामान्य जनतेच्या जीवनात बदल घडवण्यासाठी व्हावा, अशी त्यांची अपेक्षा होती. म्हणूनच त्यांनी दौंड परिसरात लोकप्रतिनिधी होण्याचा प्रयत्न केला. गाय-वासरू या निवडणूक चिन्हावर त्यांनी निवडणूक लढवली; मात्र त्यांना यश मिळाले नाही.
ज्या मातीत आपल्या कर्तृत्वाचा सुगंध दरवळावा, ज्या समाजाच्या उन्नतीसाठी काहीतरी करावे, अशी त्यांची इच्छा होती, त्याच परिसरातून त्यांना पराभव स्वीकारावा लागला.
हा केवळ एका उमेदवाराचा पराभव नव्हता; तो त्यांच्या सामाजिक प्रवासातील एक वेदनादायी टप्पा होता. त्या काळातील सामाजिक समीकरणे, स्थानिक राजकारण आणि जनमत यांचा त्यावर काय परिणाम झाला, याचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
मात्र, काकासाहेबांनी या अपयशाने खचून जाण्याऐवजी आपली कर्मभूमी असलेल्या मुंबईत कार्य सुरू ठेवले. पुढे ते नेहरूनगर, कुर्ला परिसराचे आमदार झाले आणि लोकप्रतिनिधी म्हणून त्यांनी आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.
या प्रवासातील विरोधाभास किती बोलका आहे!
जन्मभूमीत ज्यांना मतपेटीतून नाकारले गेले, त्याच माणसाच्या कर्तृत्वाचा लाभ पुढे अनेकांना त्यांच्या कर्मभूमीत मिळत राहिला.
गावाकडून मुंबईत गेलेल्या अनेकांना त्यांच्या माध्यमातून मदत मिळाली, कामे मार्गी लावण्यास आधार मिळाला, अशा आठवणी आजही त्यांच्या कार्याचा उल्लेख करताना सांगितल्या जातात.
इतिहासाचा हा भाग केवळ कोणावर टीका करण्यासाठी नाही, तर आपल्या समाजाने कर्तृत्ववान माणसांची किंमत वेळेवर ओळखली पाहिजे, हा धडा देण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
माणसाला एका निवडणुकीत हरवता येते; पण त्याने समाजासाठी केलेले काम, लोकांच्या मनात निर्माण केलेला विश्वास आणि त्याच्या कर्तृत्वाने उमटवलेला ठसा सहज पुसता येत नाही.

आज सहकार महर्षी काकासाहेब थोरात यांच्या शंभराव्या जयंतीचा सोहळा साजरा होत असताना त्यांच्या जीवनकार्याचे स्मरण करणे ही केवळ औपचारिकता ठरू नये.
या कार्यक्रमाला राज्याचे वनमंत्री गणेश नाईक उपस्थित राहणार असल्याचा उल्लेख केला जात आहे. अशा मान्यवरांच्या उपस्थितीत काकासाहेबांच्या कार्याचा गौरव होणे ही त्यांच्या स्मृतीला उजाळा देणारी बाब आहे.
मात्र, कोणत्याही महान व्यक्तिमत्त्वाची जयंती साजरी करण्याचा खरा अर्थ केवळ मंचावर भाषणे करणे, पुष्पहार अर्पण करणे आणि छायाचित्रे प्रसिद्ध करणे एवढाच नसतो.
त्यांच्या विचारांचा वारसा जपणे, त्यांनी ज्यांच्यासाठी आयुष्य वेचले त्या कष्टकरी समाजाच्या प्रश्नांना प्राधान्य देणे आणि त्यांच्या नावाने उभ्या राहणाऱ्या प्रत्येक उपक्रमातून सामान्य माणसाला प्रत्यक्ष लाभ मिळवून देणे, हेच खरे स्मरण होय.
काकासाहेबांच्या नावाचा उपयोग केवळ प्रतिष्ठेसाठी किंवा राजकीय समीकरणांसाठी होऊ नये. त्यांच्या कार्याचा उल्लेख करणाऱ्या प्रत्येकाने त्यांच्या कष्टकरी विचारांशी प्रामाणिक राहावे, हीच अपेक्षा आहे.
आज त्यांच्या वारशाचा उल्लेख करणारे अनेक कार्यकर्ते आणि अनुयायी त्यांच्या कार्याची महती सांगताना दिसतात. मात्र, या वारशाचा खरा अर्थ समजून घेण्यासाठी शब्दांपेक्षा कृती महत्त्वाची आहे. आनंद आणि सदानंद यांच्या माध्यमातून या कुटुंबाच्या सामाजिक वारशाला पुढे नेण्याचे प्रयत्न होत असतील, तर त्या प्रयत्नांचे मूल्यमापनही समाजहिताच्या प्रत्यक्ष कामातूनच व्हायला हवे.
कारण काकासाहेबांची खरी ओळख कोणाच्या घोषणांमध्ये नव्हती; ती होती कष्टकऱ्यांच्या आयुष्यात निर्माण झालेल्या विश्वासात!

या लेखाचा हा भाग माझ्यासाठी केवळ पत्रकार म्हणून लिहिलेला मजकूर नाही. तो माझ्या आयुष्यातील ऋणानुबंधांचा, संघर्षाचा आणि कृतज्ञतेचा एक हळवा अध्याय आहे.
‘आवाज लोकशाहीचा’ या माध्यमातून सामान्य माणसाच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्याचा प्रयत्न करताना अनेक चढ-उतारांचा सामना करावा लागला. कधी परिस्थितीने हात आखडता घ्यायला लावले, कधी पुढची वाट अंधुक झाली, तर कधी आयुष्याची नौका डगमगते आहे, असे वाटले.
अशा वेळी काही माणसे आपल्या आयुष्यात येतात आणि नात्यांची व्याख्याच बदलून टाकतात.
काकासाहेब थोरात यांच्या कुटुंबाशी निर्माण झालेला माझा ऋणानुबंध हा माझ्यासाठी असाच जिव्हाळ्याचा विषय आहे. त्यांच्या मोठ्या पुत्राने, आनंददादांनी, (दा)माझ्यावर लहान भावाप्रमाणे माया केली. माझ्या अडचणीच्या काळात मला आधार दिला. ज्या वेळी भुकेची जाणीव अधिक तीव्र होती, त्या वेळी अन्नाचा आधार मिळाला; ज्या वेळी अंग झाकण्यासाठी वस्त्रांची कमतरता होती, त्या वेळी मदतीचा हात पुढे आला.
काही मदतींची किंमत पैशांत मोजता येत नाही. कारण ती मदत केवळ पोट भरत नाही; ती माणसाच्या मनात जगण्याची उमेद निर्माण करते. ती केवळ संकट दूर करत नाही; ती संकटाशी लढण्याचे बळ देते.
माझ्या आयुष्यातील त्या कठीण क्षणांत मिळालेल्या या आधाराला मी कधीही विसरू शकत नाही.
आज ‘आवाज लोकशाहीचा’च्या माध्यमातून अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवताना, सामान्य माणसाच्या प्रश्नांना व्यासपीठ देताना आणि दुर्बल घटकांच्या वेदना समाजासमोर मांडताना माझ्या मनात त्या ऋणाची जाणीव कायम असते.
माझ्या लेखणीला धार देणारी प्रेरणा लोकशाहीची आहे; पण संकटाच्या काळात माझ्या जगण्याला आधार देणाऱ्या माणसांबद्दलची कृतज्ञता माझ्या मनात कायम जिवंत आहे.
दांनी दिलेला आधार माझ्यासाठी केवळ वैयक्तिक मदत नव्हती. ती एका नवख्या प्रवासाला मिळालेली उमेद होती. म्हणूनच काकासाहेबांच्या शंभराव्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचे स्मरण करताना माझ्या लेखणीतून उमटणारे हे शब्द कोणाला खूश करण्यासाठी नाहीत, तर माझ्या मनात जपलेल्या कृतज्ञतेला शब्द देण्यासाठी आहेत.
माझ्या संघर्षाच्या दिवसांत ज्यांनी मला आपले मानले, त्यांच्याबद्दल आदर व्यक्त करणे हे माझे कर्तव्य आहे. मात्र, त्या आदरापलीकडेही एक जबाबदारी आहे ,ज्या सामान्य माणसांच्या वेदनांमधून काकासाहेबांनी आपल्या कार्याची प्रेरणा घेतली, त्या माणसांच्या प्रश्नांशी प्रामाणिक राहण्याची!
म्हणूनच ‘आवाज लोकशाहीचा’ हा केवळ एका व्यक्तीचा किंवा एका माध्यमाचा आवाज नाही; तो अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देणाऱ्या विचारांचा आवाज बनावा, हीच माझी मनापासूनची इच्छा आहे.

बोरीपार्धीतील बोरमलनाथ मंदिराशेजारी असलेले काकासाहेबांचे समाधीस्थळ त्यांच्या जीवनप्रवासाची आठवण करून देणारे स्थान आहे.
त्या समाधीस्थळाकडे पाहताना केवळ एका दिवंगत व्यक्तीची आठवण येत नाही; तर एका सामान्य माणसाने परिस्थितीशी केलेल्या संघर्षाची, हजारो कष्टकऱ्यांसाठी उभ्या केलेल्या आधाराची आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाने निर्माण केलेल्या सामाजिक ओळखीची जाणीव होते.
आज काकासाहेब आपल्यात नाहीत. त्यांच्या पावलांचा आवाज थांबला आहे, त्यांच्या संघर्षाचे दिवस इतिहासाचा भाग झाले आहेत; पण त्यांनी निर्माण केलेल्या प्रेरणेचा प्रवास थांबलेला नाही.
ज्या हातांनी हमाली केली, त्याच हातांनी कष्टकऱ्यांना संघटित करण्याचा प्रयत्न केला. ज्या पायांनी मुंबईच्या रस्त्यांवर संघर्ष केला, त्याच पावलांनी लोकप्रतिनिधी होण्यापर्यंतचा प्रवास केला. आणि ज्या मनाने स्वतःचे दुःख बाजूला ठेवून इतरांच्या वेदना समजून घेतल्या, त्याच मनाने हजारो कुटुंबांच्या आयुष्यात आशेचा किरण निर्माण केला.
ही कहाणी प्रत्येक तरुणाने जाणून घ्यावी. शिक्षण अपुरे असले तरी शिकण्याची इच्छा अपुरी नसावी; परिस्थिती प्रतिकूल असली तरी ध्येय हरवू नये; आणि यश मिळाले तरी आपल्या मातीशी असलेली नाळ तुटू नये, हा संदेश काकासाहेबांचा जीवनप्रवास देतो.
काकासाहेब (बाबा), तुमचा संघर्ष आजही आमच्या लेखणीला बळ देतो!
काकासाहेब थोरात यांचे आयुष्य आपल्याला एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारते ,आपण समाजात किती मोठे झालो, यापेक्षा आपण किती माणसांच्या आयुष्यात आशेचा दिवा लावला?
मोठेपणाचा खरा अर्थ पद, पैसा किंवा प्रसिद्धीमध्ये नसतो. तो असतो संकटात सापडलेल्या माणसाला दिलेल्या आधारात, अन्याय सहन करणाऱ्याला दिलेल्या धैर्यात आणि दुर्लक्षित समाजाला मिळवून दिलेल्या प्रतिष्ठेत.
काकासाहेबांनी आपल्या संघर्षातून ही शिकवण दिली.
त्यांची शंभरावी जयंती साजरी होत असताना त्यांच्या नावाचा जयघोष करण्याबरोबरच त्यांच्या कार्याचा अभ्यास व्हावा, त्यांच्या संघर्षाची गाथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचावी आणि कष्टकरी माणसाच्या सन्मानासाठी नव्या पिढीनेही पुढे यावे, हीच खरी अपेक्षा आहे.
आज त्यांच्या समाधीस्थळावर नतमस्तक होताना मनात अनेक भावना दाटून येतात. एका बाजूला त्यांच्या कर्तृत्वाचा अभिमान आहे; दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या कुटुंबाकडून मिळालेल्या मायेची जाणीव आहे; तर तिसऱ्या बाजूला सामान्य माणसाच्या वेदनांना वाचा फोडण्याची जबाबदारी आहे.
काकासाहेब,(बाबा) तुम्ही आज प्रत्यक्ष आमच्यात नाहीत. पण तुमच्या संघर्षाची गाथा आमच्यासाठी प्रेरणेचा दीप आहे. तुमच्या कष्टाचा इतिहास आम्हाला जमिनीवर राहायला शिकवतो. तुमची समाजसेवेची परंपरा आम्हाला माणुसकी जपायला शिकवते. आणि तुमच्या आयुष्याची कहाणी आम्हाला सांगते की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी माणसाच्या मनात जिद्द जिवंत असेल, तर तो इतरांच्या आयुष्यात परिवर्तन घडवू शकतो.
तुम्ही हमाल म्हणून वाहिलेली ओझी आज इतिहासाच्या पानांवर कर्तृत्वाची शिदोरी बनून राहिली आहेत. तुमच्या घामाने भिजलेल्या हातांनी कष्टकऱ्यांच्या आशांना आधार दिला. तुमच्या जिद्दीने सामान्य माणसाच्या मनात स्वाभिमानाची ज्योत पेटवली.
आणि म्हणूनच—
तुम्ही केवळ एका कुटुंबाचे कर्ते नव्हता; तुम्ही हजारो कष्टकरी कुटुंबांच्या आशेचा आधार होता.
तुम्ही केवळ एका गावाची ओळख नव्हता; तुम्ही संघर्षातून उभ्या राहिलेल्या कर्तृत्वाचे प्रतीक होता.
तुम्ही केवळ इतिहासात नोंदले जाणारे नाव नव्हता; तुम्ही आजही माणुसकीचा अर्थ समजावून सांगणारा विचार होता.
तुमच्या शंभराव्या जयंतीनिमित्त तुमच्या स्मृतींना कोटी कोटी प्रणाम!
तुमच्या संघर्षाला सलाम!
तुमच्या कर्तृत्वाला सलाम!
तुमच्या कष्टकरी विचारांना सलाम!
आणि तुमच्या कुटुंबाने माझ्या संघर्षाच्या काळात दिलेल्या मायेच्या आधारासाठी मनाच्या तळातून कृतज्ञता!
सहकार महर्षी काकासाहेब थोरात  (बाबा)यांना शब्दसुमनांची भावपूर्ण आदरांजली!
“माणूस जगातून निघून जातो; पण त्याने दुसऱ्यांच्या आयुष्यात पेटवलेला दिवा कधीच विझत नाही. काकासाहेब, तुमच्या कर्तृत्वाचा हा दिवा असाच पिढ्यान्‌पिढ्या तेवत राहो!”